Polska w procedurze nadmiernego deficytu — co to znaczy i gdzie stoją inni

Deficyt sektora finansów publicznych Polski wyniósł w 2024 roku 6,5% Produktu Krajowego Brutto (PKB) — ponad dwukrotnie powyżej traktatowego limitu 3% i jednego z najwyższych wyników w całej Unii Europejskiej (Eurostat, gov_10dd_edpt1, EDP notification kwiecień 2026). To sprowokowało decyzję Rady Unii Europejskiej z 26 lipca 2024 roku o otwarciu wobec Polski procedury nadmiernego deficytu (ang. Excessive Deficit Procedure, EDP).

Procedura zobowiązuje Polskę do przedstawienia planu konsolidacji fiskalnej i obniżenia deficytu poniżej 3% PKB do 2028 roku. Polska znalazła się w doborowym towarzystwie: EDP otwarto jednocześnie wobec siedmiu państw — Belgii, Francji, Włoch, Węgier, Malty, Słowacji i Polski. Rumunii, która jest pod procedurą od 2020 roku, nie udało się z niej wyjść. Ale kiedy zestawia się liczby obok siebie, obraz jest bardziej złożony niż jednolita lista dyscyplinowanych krajów.

Co to jest procedura nadmiernego deficytu

Procedura nadmiernego deficytu to narzędzie egzekwowania unijnych zasad fiskalnych z Paktu Stabilności i Wzrostu. Mechanizm uruchamia się, gdy deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych przekroczy 3% PKB lub dług publiczny przekroczy 60% PKB i nie maleje w wystarczającym tempie. Komisja Europejska analizuje dane i — jeśli naruszenie jest stwierdzone — wnioskuje do Rady UE o otwarcie procedury.

Po jej wszczęciu kraj musi przedłożyć plan naprawczy. Rada wydaje zalecenia co do tempa korekty. W przypadku państw strefy euro utrzymujące się naruszenia mogą skutkować sankcjami finansowymi; kraje spoza strefy, w tym Polska, narażone są na zawieszenie części funduszy unijnych.

Polska była już wcześniej pod EDP — w latach 2009–2015, gdy światowy kryzys finansowy głęboko nadwyrężył finanse publiczne wielu krajów europejskich. Przez kolejną dekadę utrzymywała deficyt poniżej progu, co było traktowane jako trwały sukces fiskalny. Powrót do procedury w 2024 roku to jakościowa zmiana sytuacji.

Deficyty w UE w 2024 roku: kto jest gdzie

Eurostat opublikował w kwietniu 2026 roku finalne dane za 2024 rok z notyfikacji EDP. Dane te pozwalają ułożyć porównawczą mapę fiskalną Unii.

Największy deficyt w całej UE odnotowała Rumunia: 9,3% PKB — wynik strukturalnego niezrównoważenia finansów publicznych, który ciągnie się od wielu lat i jest wielokrotnie wyższy niż unijne normy (Eurostat, gov_10dd_edpt1, 2026). Polska z wynikiem 6,5% PKB zajmuje drugie miejsce od końca wśród państw UE. Za nią pod względem skali deficytu plasują się Francja (5,8% PKB), Belgia (5,2% PKB), Węgry (5,1% PKB) i Słowacja (5,3% PKB). Włochy, które przez 2023 rok notowały wyjątkowo wysoki deficyt (7,2% PKB) wynikający z kosztów „superbonus" budowlanego, powróciły w 2024 roku do poziomu 3,4% PKB — zaledwie nieco powyżej progu (ISTAT/Eurostat, 2025).

Średnia dla UE-27 wyniosła w 2024 roku 3,1% PKB — czyli niemal dokładnie na granicy dozwolonej przez traktat (Eurostat, 2026).

Na drugim biegunie skali znajdowały się kraje z nadwyżkami lub niskim deficytem: Dania, Irlandia i Holandia zamknęły rok 2024 z nadwyżką lub bliską równowagi pozycją fiskalną. Niemcy odnotowały deficyt rzędu 2,8% PKB — poniżej progu, mimo recesji przemysłowej (Destatis/Eurostat, 2025).

[Wykres: Saldo fiskalne jako % PKB w 2024 roku — kraje UE posortowane od największego deficytu do nadwyżki. Linia referencyjna na poziomie -3% PKB. Kolory wyróżniające: Polska, Rumunia, Niemcy, EU-27 średnia. Źródło: Eurostat, gov_10dd_edpt1, EDP notification kwiecień 2026.]

Dług publiczny: zupełnie inny obraz

Deficyt mówi o tym, ile pieniędzy pożyczamy w danym roku. Dług mówi o tym, ile łącznie jesteśmy winni. W tej drugiej statystyce Polska wygląda znacznie lepiej niż sugerowałaby pozycja w rankingu deficytów.

Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych Polski wyniósł na koniec 2024 roku 55,1% PKB — poniżej traktatowego progu 60% (Eurostat, gov_10dd_edpt1, 2026). Dla porównania, Grecja dźwiga dług o wartości 154,2% PKB, Włochy 134,9% PKB, Francja 113,2% PKB, Belgia 103,9% PKB i Hiszpania 101,6% PKB (Eurostat, 2026). Średnia unijna wynosi 80,7% PKB.

Polska jest zatem jednym z mniej zadłużonych państw UE w ujęciu relacji długu do PKB. Ta sprzeczność — stosunkowo niski dług przy jednocześnie bardzo wysokim deficycie — ma swoje wyjaśnienie: Polska zadłuża się szybko, ale startuje z niskiej bazy. W 2019 roku dług wynosił zaledwie 45,7% PKB. Przez pięć lat wzrósł o blisko 10 punktów procentowych, co jest jednym z najszybszych przyrostów w UE (Eurostat, gov_10dd_edpt1, 2026). Jeśli tempo to się utrzyma, Polska może przekroczyć próg 60% PKB przed końcem dekady.

[Wykres: Dług publiczny jako % PKB w 2024 roku — kraje UE posortowane malejąco. Polska zaznaczona, linia referencyjna na 60% PKB. Źródło: Eurostat, gov_10dd_edpt1, EDP notification kwiecień 2026.]

Obrona jako strukturalny czynnik deficytu

Polska jest pod EDP — ale nie dlatego, że rozrzutnie finansuje bieżące wydatki bez pokrycia. Głównym strukturalnym czynnikiem gwałtownego wzrostu deficytu jest militaryzacja budżetu, na skalę bez precedensu w powojennej historii polskich finansów publicznych.

Wydatki na obronność osiągnęły w 2024 roku 4,2% PKB — według danych SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute, 2025) najwyższy wskaźnik wśród wszystkich członków NATO. Jeszcze w 2019 roku Polska przeznaczała na obronność ok. 2% PKB. Wzrost o ponad 2 punkty procentowe w ciągu pięciu lat oznacza, że bez tej pozycji deficyt byłby bliższy 4% PKB — wciąż powyżej progu, ale znacznie mniej alarmujący.

Komisja Europejska w swoich rekomendacjach z 2024 roku pośrednio uwzględniła ten kontekst: w nowym mechanizmie EDP, zreformowanym w 2024 roku, wydatki obronne mogą być traktowane jako „czynnik łagodzący" przy ocenie naruszenia. Polska wnioskowała o całkowite wyłączenie wydatków obronnych z licznika deficytu — KE wniosek odrzuciła, przyznając jednak, że sytuacja geopolityczna jest istotnym kontekstem (EC, 2024). W praktyce wydłużono Polsce horyzont korekty: zamiast standardowych dwóch lat, Polska ma czas do 2028 roku.

Kontekst jest jasny: Polska graniczy z terytorium, gdzie trwa aktywny konflikt zbrojny, i obsługuje wschodnią flankę NATO. Sojusznicy, w tym Stany Zjednoczone, wywierają presję na zwiększenie wydatków militarnych. Rząd traktuje utrzymanie wysokich nakładów obronnych jako zobowiązanie strategiczne, nie jako tymczasową anomalię.

Co dalej z polskim deficytem

W październiku 2024 roku rząd złożył w Brukseli Średniookresowy Plan Budżetowo-Strukturalny (MTFSP) na lata 2025–2028. Plan zakłada stopniową konsolidację fiskalną: obniżenie deficytu z prognozowanych 5,5% PKB w 2025 roku do 2,9% PKB w 2028 roku — czyli poniżej progu (MF, 2024; Rada UE, rekomendacja z 21 stycznia 2025 roku).

Ścieżka zakłada ograniczenie nominalnego wzrostu wydatków pierwotnych: nie więcej niż 6,3% w 2025 roku, 4,4% w 2026 roku, 4,0% w 2027 roku i 3,5% w 2028 roku. Przeciętna roczna poprawa strukturalnego salda pierwotnego ma wynosić 0,82 punktu procentowego PKB.

Kluczowe napięcie polega na tym, że wydatki obronne — największy czynnik wzrostu deficytu — są dla rządu politycznie nienegocjowalne. Polska deklaruje, że utrzyma nakłady militarne na poziomie co najmniej 4% PKB przez całą przyszłą dekadę, a na 2026 rok zaplanowano ich wzrost do 4,8% PKB. Konsolidacja musi zatem nastąpić poprzez ograniczenie pozostałych kategorii wydatków lub wzrost dochodów — lub obie te drogi jednocześnie.

Ryzykiem jest też scenariusz wyborczy: rok 2027 przyniesie wybory parlamentarne, a doświadczenia europejskie wskazują, że konsolidacja fiskalna w roku poprzedzającym lub następującym po wyborach jest trudna do utrzymania. Komisja Europejska będzie monitorować realizację planu i ma prawo uruchomić procedury zawieszenia funduszy unijnych, jeśli korekta nie przebiegnie zgodnie z harmonogramem.

Co dalej obserwować

Następna notyfikacja EDP z danymi za 2025 rok spodziewana jest w październiku 2026 roku. Będzie pierwszym testem, czy Polska porusza się po zaplanowanej ścieżce konsolidacji. Kluczowe wielkości do śledzenia: saldo strukturalne (oczyszczone z cyklu koniunkturalnego), dynamika wydatków pierwotnych netto oraz poziom emisji długu w stosunku do PKB.

Pełna ewolucja deficytu, długu i wydatków publicznych Polski na tle UE dostępna jest interaktywnie w portalu Otwarte Raporty — sekcja Porównanie UE.

Źródła i metodologia

• Eurostat, gov_10dd_edpt1 — Dług i deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w procedurze nadmiernego deficytu. EDP notification kwiecień 2026 (dane referencyjne za 2024 rok). Sektor S13 (ESA2010). Dostęp: maj 2026.
• Eurostat, Euro Indicators — „Euro area government deficit at 2.9% and EU at 3.1% of GDP" (2-22042026-AP); „Government debt at 87.8% of GDP in euro area" (2-22042026-BP). Eurostat, kwiecień 2026.
• GUS / Statistics Poland — „General government deficit and debt in 2024" (notyfikacja EDP). Dostęp: maj 2026. URL: stat.gov.pl
• ISTAT (Włochy) — „Notification of general government deficit and debt — Years 2021–2024". Październik 2025. URL: istat.it
• Destatis (Niemcy) — „General government deficit increased to 118.8 billion euros in 2024". Luty 2025. URL: destatis.de
• Rada Unii Europejskiej — Decyzja z 26 lipca 2024 roku o wszczęciu procedury EDP wobec Belgii, Francji, Włoch, Węgier, Malty, Polski i Słowacji. URL: consilium.europa.eu
• Rada UE — Rekomendacja z 21 stycznia 2025 roku przyjmująca polskie Średniookresowe Plany Budżetowo-Strukturalne (MTFSP 2025–2028). URL: economy-finance.ec.europa.eu
• Ministerstwo Finansów RP — Średniookresowy Plan Budżetowo-Strukturalny 2025–2028 (MTFSP), październik 2024. URL: gov.pl/finance
• SIPRI Military Expenditure Database 2025 — Wydatki wojskowe Polski jako % PKB, dane za 2024 rok. Dostęp: maj 2026. URL: sipri.org

Uwaga metodologiczna: Wszystkie dane fiskalne (deficyt, dług) odnoszą się do sektora instytucji rządowych i samorządowych (ESA2010, sektor S13), obejmującego budżet centralny, samorządy, fundusze ubezpieczeń społecznych i fundusze pozabudżetowe. Metodologia ta jest jedyną spójną podstawą porównań między krajami UE. Dane krajowe stosowane do oceny konstytucyjnych limitów (metodologia krajowa) mogą nieznacznie różnić się od danych ESA2010. Wydatki obronne według SIPRI mogą się różnić od COFOG GF02 z uwagi na odmienną definicję wydatku wojskowego stosowaną przez NATO/SIPRI. W artykule cytujemy dane SIPRI dla spójności z danymi NATO dotyczącymi defense burden.