Polska A i Polska B: luka rośnie w euro, maleje w procentach

Produkt krajowy brutto (PKB) per capita w Warszawskim regionie stołecznym wyniósł w 2024 roku 45 300 euro — niemal trzykrotnie więcej niż w najuboższym Lubelskim (16 000 euro) i prawie dwukrotnie więcej niż w jakimkolwiek innym polskim regionie (Eurostat, nama_10r_2gdp, 2026). Podział na bogatą Polskę A i biedną Polskę B jest faktem i dane go potwierdzają. Ale opowieść, którą te same dane opowiadają, jest bardziej złożona niż cliché o dwóch prędkościach.

W ciągu ćwierćwiecza — od 2000 do 2024 roku — większość polskich regionów NUTS2 (Nomenklatura Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych, poziom 2) rosła szybciej niż stolica w ujęciu względnym: dwanaście z szesnastu regionów poza samym Warszawskim stołecznym zwiększyło swoje PKB per capita proporcjonalnie bardziej niż centrum. Wschodnia ściana, historycznie najsłabsza, ma w tym rankingu zaskakująco mocne wyniki — choć nie jednolicie. Mimo to euro-dystans między centrum a peryferiami nie zmalał, lecz dramatycznie wzrósł. To napięcie między konwergencją procentową a rozbieżnością absolutną jest sednem polskiej historii regionalnej.

Mapa 2024: kto jest gdzie

Najnowsze dostępne dane Eurostatu za rok 2024 rysują wyraźną hierarchię. Poza Warszawskim stołecznym, w grupie regionów powyżej 20 000 euro PKB per capita znalazło się sześć kolejnych: Dolnośląskie (24 100 euro), Wielkopolskie (23 700 euro), Śląskie (22 600 euro), Pomorskie (21 600 euro), Łódzkie (21 400 euro) oraz Mazowiecki regionalny (20 600 euro).

Środek stawki — od 18 000 do 20 000 euro — zajmują Małopolskie (20 300 euro), Zachodniopomorskie (18 500 euro), Opolskie (18 200 euro), Kujawsko-Pomorskie (18 200 euro) i Lubuskie (18 100 euro).

Dno zestawienia tworzy ściana wschodnia: Podlaskie (17 600 euro), Świętokrzyskie (17 300 euro), Podkarpackie (16 500 euro), Warmińsko-Mazurskie (16 100 euro) i Lubelskie (16 000 euro).

[Wykres: PKB per capita w polskich regionach NUTS2 w 2024 roku — słupki poziome posortowane malejąco. Kolorystyka: Warszawski stołeczny wyróżniony, ściana wschodnia zaznaczona. Wartości w euro. Źródło: Eurostat, nama_10r_2gdp, 2026.]

Średnia arytmetyczna dla wszystkich siedemnastu regionów wynosząca 20 947 euro znacząco odbiega od mediany (18 500 euro) — co pokazuje, jak bardzo Warszawski stołeczny wyciąga średnią w górę. Stosunek najwyższego do najniższego regionu wynosi 2,83 — czyli za każde euro PKB per capita w Lubelskim, stolica wytwarza niemal trzy euro.

Ważna uwaga metodologiczna: regionalny PKB mierzy produkcję według miejsca pracy, nie zamieszkania. Warszawski stołeczny przyciąga setki tysięcy dojeżdżających z Mazowsza i sąsiednich województw, którzy wytwarzają wartość dodaną liczoną do stołecznego PKB, choć zamieszkują poza nim. Liczba 45 300 euro zawyża zatem faktyczny dobrobyt mieszkańców regionu i nie powinna być odczytywana jako przeciętny dochód warszawiaka. Ten sam mechanizm działa w drugą stronę: dojeżdżający do Warszawy mieszkańcy Mazowieckiego regionalnego (PL92) zawyżają PKB stolicy, a zaniżają wartość mierzoną w miejscu swojego zamieszkania — co częściowo tłumaczy, dlaczego PL92 prowadzi w rankingu krotności wzrostu (efekt po części definicyjny, związany z podziałem z 2018 roku, nie wyłącznie realna produktywność).

Osobna uwaga dotyczy struktury danych. Mazowsze figuruje w zestawieniu jako dwa odrębne regiony: Warszawski stołeczny (PL91) i Mazowiecki regionalny (PL92). Podział ten wszedł w życie w 2018 roku — był to efekt reformy klasyfikacji NUTS, przeprowadzonej m.in. po to, by podmiejska i rolnicza część Mazowsza nie traciła kwalifikowalności do unijnych funduszy spójności, ciągnięta w górę przez zamożność Warszawy. Przed 2018 rokiem całe Mazowsze stanowiło jeden region NUTS2.

Ćwierćwiecze wzrostu: kto pędził szybciej

Zestawiając dane z 2000 i 2024 roku, można obliczyć, ile razy nominalnie wyrósł każdy region. Wyniki przeczą intuicji o skazaniu peryferii na wieczne pozostawanie w tyle.

Trzy regiony, które zwiększyły swoje PKB per capita proporcjonalnie najbardziej, to: Mazowiecki regionalny (×5,15, z 4 000 do 20 600 euro), Łódzkie (×4,86, z 4 400 do 21 400 euro) i Podlaskie (×4,76, z 3 700 do 17 600 euro). Wszystkie trzy rosły szybciej niż Warszawski stołeczny, który zwiększył się o czynnik 4,27 (z 10 600 do 45 300 euro).

Na dalszych miejscach w rankingu wzrostu: Dolnośląskie (×4,82), Podkarpackie (×4,71), Małopolskie (×4,61), Wielkopolskie (×4,56), Pomorskie (×4,50). Regiony ściany wschodniej — Lubelskie (×4,44), Świętokrzyskie (×4,44) — oraz Opolskie (×4,44) rosły w zbliżonym tempie, podobnie jak Śląskie (×4,35).

Nie wszystkie regiony wyprzedziły jednak stolicę. Cztery rozwijały się wolniej niż Warszawski stołeczny (×4,27): Warmińsko-Mazurskie (×4,24), Kujawsko-Pomorskie (×4,14), Lubuskie (×4,11) oraz — najwolniej spośród wszystkich polskich regionów — Zachodniopomorskie (×3,85). β-konwergencja jest więc tendencją dominującą, ale nie regułą bez wyjątków: dwanaście z szesnastu regionów (poza samą stolicą) skróciło dystans względny, cztery nieznacznie go powiększyły.

[Wykres: Krotność wzrostu PKB per capita 2000–2024 — słupki poziome, każdy region, posortowane malejąco. Linia pionowa zaznaczająca krotność dla Warszawskiego stołecznego (×4,27). Regiony powyżej linii to te, które rosły szybciej niż stolica. Źródło: Eurostat, nama_10r_2gdp, 2026.]

Jest to klasyczny sygnał β-konwergencji: regiony startujące z niższej bazy wykazują wyższe tempo wzrostu procentowego. Zjawisko to jest dobrze udokumentowane w literaturze ekonomicznej i regularnie pojawia się w raportach Komisji Europejskiej dotyczących polityki spójności. Nie oznacza ono, że nierówności znikają — lecz że najuboższe regiony skracają dystans mierzony w kategoriach względnych.

Paradoks: konwergencja procentowa, rozbieżność absolutna

Tu właśnie leży serce tego artykułu. Równoległa analiza miar dyspersji pokazuje obraz pozornie sprzeczny z doświadczeniem życiowym mieszkańców biedniejszych regionów.

Stosunek PKB per capita najwyższego regionu do najniższego wynosił w 2000 roku 3,03 (10 600 ÷ 3 500 euro; Warszawski stołeczny do Podkarpackiego). W 2024 roku ten sam wskaźnik wynosi 2,83 (45 300 ÷ 16 000 euro; Warszawski stołeczny do Lubelskiego). Współczynnik zmienności (CV) — w terminologii ekonomii regionalnej miara tzw. σ-konwergencji, czyli zmniejszania się rozproszenia między regionami — obniżył się z 0,334 do 0,314. Oba wskaźniki pokazują łagodną, ale mierzalną konwergencję relatywną. (Należy pamiętać, że CV liczony jest względem średniej arytmetycznej, którą Warszawski stołeczny silnie zawyża — stolica wpływa więc na tę miarę dyspersji w obie strony.)

Źródło: Eurostat, nama_10r_2gdp; obliczenia własne Open Reporting na podstawie danych Eurostatu.

Tabela ujawnia ważny niuans czasowy: konwergencja relatywna nie jest gładkim trendem ćwierćwiecza. Do 2016 roku rozproszenie wręcz lekko rosło (CV 0,334 → 0,340), a całość spadku przypadła na lata 2016–2024 — okres absorpcji środków z perspektyw unijnych 2007–2013 i 2014–2020. Konwergencja jest więc zjawiskiem stosunkowo świeżym i skoncentrowanym, nie równomiernym procesem od wejścia do UE.

Dla gospodarki nadrabiającej dystans rozproszenie regionalne Polski (CV ≈ 0,31) jest umiarkowane: niższe niż w Rumunii, na Węgrzech czy w Bułgarii (CV rzędu 0,38–0,42 według danych z raportów spójności Komisji Europejskiej, ok. 2021–2022), a wyższe niż w Czechach (≈ 0,26). Silna koncentracja aktywności wokół jednej metropolii jest cechą wspólną gospodarek Europy Środkowo-Wschodniej.

Ale gdy spojrzy się na absolutny przyrost w euro — obraz diametralnie inny. Warszawski stołeczny zyskał w ciągu ćwierćwiecza 34 700 euro PKB per capita (z 10 600 do 45 300 euro). Lubelskie zyskało 12 400 euro (z 3 600 do 16 000 euro). Warmińsko-Mazurskie — 12 300 euro. Podkarpackie — 13 000 euro.

Innymi słowy: dystans w euro między stolicą a ścianą wschodnią wyniósł w 2000 roku 7 000–7 100 euro. W 2024 roku wynosi on około 29 000 euro. Absolutna przepaść powiększyła się ponad czterokrotnie.

[Wykres: Absolutny przyrost PKB per capita 2000–2024 w euro — słupki poziome, każdy region, posortowane malejąco. Wartości w euro. Źródło: Eurostat, nama_10r_2gdp; obliczenia własne Open Reporting.]

Mechanizm jest arytmetyczny, nie spisek: jeśli region bogaty i region biedny rosną w tym samym tempie procentowym, bogaty powiększa się o dużo większą kwotę w wartościach bezwzględnych. Przy wzroście o 4,5-krotność — startowanie z 10 600 zamiast 3 500 euro oznacza końcową różnicę rzędu kilkudziesięciu tysięcy euro, nawet jeśli obie krzywe wzrostu są równie strome.

Dlaczego to ma znaczenie dla polskich mieszkańców

Konwergencja w procentach może być statystycznie prawdziwa i jednocześnie nieistotna z perspektywy codziennego życia. Ceny nieruchomości, usług publicznych i infrastruktury są w Polsce nominalne — wyrażone w złotych, powiązane z lokalnym rynkiem, ale w coraz większym stopniu kształtowane przez przepływy kapitału z centrum.

Mieszkaniec Podkarpacia lub Lubelszczyzny może obserwować szybki wzrost swojego regionalnego PKB i wciąż doświadczać odpływu młodych i wykształconych do Warszawy, Wrocławia lub Krakowa, bo tam nominalne wynagrodzenia są proporcjonalnie wyższe. Migracja wewnętrzna bywa racjonalną odpowiedzią na absolutną lukę dochodową — i może być jednocześnie czynnikiem ją utrwalającym, jeśli region traci zasoby ludzkie potrzebne do dalszego nadganiania. To jednak hipoteza, nie wniosek z naszych danych: niniejszy artykuł opiera się wyłącznie na regionalnym PKB i nie zawiera danych migracyjnych. Weryfikacja tego mechanizmu wymagałaby danych GUS o migracjach wewnętrznych (BDL), do których wracamy w sekcji końcowej.

To dlatego polityka spójności UE — której Polska jest największym beneficjentem — skupia się nie tylko na tempie wzrostu, ale i na poziomie PKB per capita w standardach siły nabywczej (PPS). Dane, na których opiera się niniejszy artykuł, są wyrażone w nominalnych euro bieżących i nie mogą służyć do obliczania udziału polskich regionów w unijnych poziomach zamożności — do tego wymagane byłyby dane PPS, których tu nie stosujemy.

Na co patrzeć

Następna aktualizacja danych regionalnych Eurostatu (seria nama_10r_2gdp) spodziewana jest w 2027 roku i będzie zawierać dane za rok 2025 — pierwsze po zakończeniu kryzysu energetycznego, który nierównomiernie dotknął regiony o przemysłowym charakterze (Śląsk, Dolny Śląsk) i te uzależnione od rolnictwa. Warto obserwować, czy konwergencja relatywna utrzyma tempo, oraz czy ściana wschodnia — po absorpcji rekordowych środków z perspektywy unijnej 2021–2027 — zacznie redukować również absolutną lukę.

Ważnym sygnałem będą też dane o migracjach wewnętrznych (GUS, BDL) oraz o nominalnych wynagrodzeniach w układzie regionalnym — które lepiej niż PKB mierzą dobrobyt mieszkańców, nie pracowników.

Pełne dane makroekonomiczne i porównania z krajami UE dostępne są interaktywnie na portalu Otwarte Raporty — sekcja Rachunki Narodowe.

Źródła i metodologia

• Eurostat, nama_10r_2gdp — PKB per capita w regionach NUTS2 w nominalnych euro bieżących (EUR_HAB). Dane roczne 2000–2024, siedemnaście polskich regionów NUTS2. Metodologia ESA2010. Dostęp: czerwiec 2026.
• Eurostat — klasyfikacja NUTS — podział Mazowsza na dwa regiony NUTS2 (Warszawski stołeczny PL91, Mazowiecki regionalny PL92) wszedł w życie od roku referencyjnego 2018. Informacja o zmianie klasyfikacji: ec.europa.eu/eurostat/web/nuts.
• GUS — Bank Danych Lokalnych (BDL) — krajowe szeregi regionalne stosowane pomocniczo do weryfikacji spójności danych Eurostatu. URL: bdl.stat.gov.pl

Uwaga metodologiczna: Wszystkie dane w artykule są wyrażone w nominalnych euro bieżących (EUR_HAB) — nie są korygowane o parytet siły nabywczej (PPS) ani o inflację. Oznacza to, że część różnic między latami i między regionami wynika ze zmian kursu walutowego EUR/PLN, nie wyłącznie z realnych różnic w produktywności. Dane nie są odpowiednie do wyrażania polskich regionów jako procenta średniej unijnej — to wymagałoby danych PPS. Regionalny PKB per capita mierzony jest według miejsca pracy (workplace-based), co zawyża wartości dla regionów z silnym napływem dojeżdżających — dotyczy to przede wszystkim Warszawskiego stołecznego. Krotności wzrostu obliczono jako iloraz PKB per capita 2024 ÷ PKB per capita 2000; przyrosty absolutne jako różnicę tych wartości. Współczynnik zmienności (CV) obliczono jako odchylenie standardowe podzielone przez średnią arytmetyczną dla siedemnastu regionów w danym roku. Dane dla Warszawskiego stołecznego (PL91) i Mazowieckiego regionalnego (PL92) sprzed 2018 roku są retrospektywną dezagregacją Eurostatu, a nie wartościami obserwowanymi z tamtego okresu jako odrębne regiony — krotności wzrostu dla obu należy czytać z tym zastrzeżeniem. Szereg nama_10r_2gdp jest spójny metodologicznie od 2000 roku dzięki wstecznej rewizji Eurostatu do standardu ESA2010 (European System of National and Regional Accounts 2010).